आदिवासी तथा जनजाति गैरसरकारी संस्था महासंघ आदिवासी जनजातिहरुले स्थापना गरेको गैरसरकारी संस्था तथा आदिवासी जनजाति जातिय संस्थाहरुको छाता संगठन हो । हाल यसमा झण्डै ८० भन्दा बढी जातिय तथा गैर सरकारी संस्था आवद्ध भई महासंघको सदस्य संस्था भएका छन् । धेरै वर्ष देखि राज्यको एक जाति एक भाषा, एक धर्म, एक संस्कृति हिन्दु राज्यको प्रभावका कारण आदिवासी तथा जाजातिहरु अधिकार बिहीन र पछाडी पारिएको अवस्थामा छन् । पछिल्लो समय, विशेष गरी २०४६ को राजनीतिक परिवर्तन पछिको खुलापनका कारण उनीहरु आफ्नो अधिकार प्रप्तीका लागि विभिन्न कोणबाट आवाज उठाई रहेका छन् । सामाजिक आन्दोलनबाट उठान भएको आदिवासी जनजाति आन्दोलन बिस्तारै राजनीतिक आन्दोलन तर्फ केन्द्रीत हुन थालेको छ । हुनत विगतमा पनि जातीय मुक्तिका लागि राजनीतिक विदे्राहहरु नभएका होईनन् । तर तत्कालीन राज्यको दमनकारी नीति र आदिवासी जनजातिमा आफ्नो अधिकार प्रति कम चेतना भएका कारण विद्रोहका स्वरहरु दबाईका थिए । पछिल्लो समयमा आएर राजनीतिक रुपमा आदिवासी जनजाति सचेत जागरुक बनेको अवस्था छ । त्यसैको परिणाम स्वरुप अधिकाँश राजनीतिक दलको नीति तथा घोषणमा मात्र भएपनि आदिवासी जनजातिका सवाल समावेश भएका छन् भने ती दलहरुमा आदिवासी जनजाति विभागहरु समेत गठन भएको अवस्था छ । अधिकारवाट वञ्चित आदिवासी जनजातिहरुलाई क्षमता अभिवृद्धि गरी सशक्तिकरण गर्दै उनीहरुको हक अधिकार स्थापना, जगेर्ना र प्रर्वद्धन तथा राज्यको मुल प्रवाहमा समाबेश गरी समन्नुत तथा न्यायीक समाजको स्थापना गर्न योगदान पु¥याउन सहयोग गर्ने उद्देश्यले यस महासंघको स्थापना भएको हो । आदिवासी जनजातिहरुको हक, अधिकार स्थापनाको सवालमा महासंघले विभिन्न प्रयासहरु गर्दै आएको छ । हाल यसले डानिडा हुगु (DanidaHUGOU) को सहयोगमा जनजाति सशक्तिकरण तथा समावेशी परियोजना संचालन गरी भर्खर मात्र सम्पन्न गरेको छ । साथै DanidaHUGOU सँग सन् २००९ देखि पाँच वर्षका लागि रणनीतिक साझेदारीका लागि सम्झौता समेत भैसकेको छ । DanidaHUGOU को सहयोगमा सन् २००५ बाट १० वटा सदस्य संस्था मार्फत १० जिल्लामा कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएकोमा रणनीतिक साझेदारी पछि २० वटा सदस्य संस्थाहरु मार्फत NGOFONIN ले २० जिल्लामा कार्यक्रम गर्ने छ । आदिवासी जनजातिहरुको सशक्तिकरण प्रकृयावाट उनीहरुको सामाजिक, आर्थिक, राजनैतिक विकास प्रकृयामा सहभागीता वृद्धि गराउनु साथै राज्यको मुल प्रवाहमा र उनीहरुलाई स्थानीय साधन स्रोतमा पहुँच पु¥याउनु यस कार्यक्रमको प्रमुख उद्देश्य रहेको छ । आदिवासी जनजातिहरुको सशक्तिकरण प्रकृया अन्र्तगत यसले विभिन्न तालिम, गोष्ठी, अध्ययन भ्रमण, अनुसन्धान जस्ता कृयाकलापहरु संचालन गरिरहेको छ । यसै अनुरुप महासंघले यस आर्थिक वर्षमा कार्यसञ्चालन गर्ने २० वटा संस्थाहरुको कार्य योजना, आर्थिक बाँडफटको बारेमा, र कार्यक्रमको रुपरेखाको बारेमा अभिमुखीकरण गरी स्पष्ट पार्ने काम भएको थियो भने रणनीतिक साझेदारी पछिको पहिलो पर्षको यस आर्थिक वर्ष १७ असार २०६६ देखि शुरु भई ३२ असार २०६७ सम्मको रहेको छ । उक्त कार्यक्रममा विभिन्न कार्यसञ्चालन गर्ने २० सदस्य संस्थाहरु, कार्यसमितिका पदाधिकारीहरु र कर्मचारीहरु गरी ५५ जनाको सहभागीता रहेको थियो ।
संस्थागत विकास तालिम सम्पन्न २००९
नेपालका आदिवासी जनजातिहरु दुई सय ४० वर्ष सम्मको राज्यको एक जाति एक भाषा, एक धर्म, एक संस्कृतिको संरक्षण नीतिका कारण अधिकार बिहीन र पछाडी पारिएको अवस्थामा छन् । पछिल्लो समय, विशेष गरी २०४६ को राजनीतिक परिवर्तन पछिको खुलापनका कारण उनीहरु आफ्नो अधिकारका प्रप्तीका लागि विभिन्न कोणबाट आवाज उठाई रहेका छन् । सामाजिक आन्दोलनबाट उठान भएको आदिवासी जनजाति आन्दोलन बिस्तारै राजनीतिक आन्दोलन तर्फ केन्द्रीत हुन थालेको छ । हुनत विगतमा पनि जातीय मुक्तिका लागि राजनीतिक विद्रहहरु नभएका होईनन् । तर तत्कालीन राज्यको दमनकारी नीति र आदिवासी जनजातिमा आफ्नो अधिकार प्रति कम चेतना भएका कारण विद्रोहका स्वरहरु दबाईका थिए । पछिल्लो समयमा आएर राजनीतिरुपमा आदिवासी जनजाति सचेत जागरुक बनेको अवस्था छ । त्यसैको परिणाम स्वरुप अधिकाँश राजनीतिक दलको नीति तथा घोषणमा मात्र भएपनि आदिवासी जनजातिका सवाल समावेश भएका छन् भने ती दलहरुमा आदिवासी जनजाति विभागहरु समेत गठन भएको अवस्था छ । तर पनि उनीहरुमा आएको यो चेतना र जागरुकताको धरातल भने सामाजिक संघ संगठनहरुनै हुन । सामाजिक संघखसंस्थाले सञ्चालन गरेका विभिन्न प्रकारका चेतनामुलक तथा वकालतीय कार्यक्रमहरुका कारण नै स्थनीय स्तरका आदिवासी जनजातिहरुमा आफ्नो आकिारकाबारेमा सचेत र जागरुक हुन थालेको भन्नेमा कुनै दुईमत छैन । यस्ता विभिन्न आदिवासी जनजातिसँग सम्बन्धित सामाजिक संघ संगठनहरु उनीहरुको सशक्तीकरण र सचेतनाका लागि देशव्यापीरुपमा काम गरिरहेका छन् । जुन संस्थाहरु आफ्नो समुदायको जागरुकताका लागि आफ्नै पहल तथा विभिन्न दातृ निकायहरुको सहयोगमा उनीहरुको हक अधिकारकाबारेमा काम गरिरहेका छन् ।
कुल जनसंख्याको ३७.२ प्रतिशत रहेका आदिवासी जनजाति समुदायको राज्यका कुनै पनि निकायमा जनसंख्याको आधारमा प्रतिनिधित्व र पहुँच पुग्न सकेको छैन । उनीहरुको शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी जस्ता आधारभूत आवश्यकताको पूर्ति हुन नसकिरहेको अवस्था छ । राज्यको कानूननै आदिवासी जनजातिका लागि पूर्वाग्रही रहेका कारण उनीहरुले आफ्नो परम्परा तथा अधिकारहरुको प्रयोग र उपभोग गर्न पाएका छैनन् । यसै सिलसिलामा DanidaHUGOU सँगको रणनीतिक साझेदारीको कार्यक्रमको Capacity Development कार्यक्रम अन्तर्गत Organization Developm अन्तर्गतनै NGOFONIN ले आदिवासी जनजाति संघ संस्थाहरुको क्षमता विकास गरी संस्थागत दीगो विकास गर्ने उद्येश्यले सदस्य यंस्थाहरुका प्रतिनिधिहरुलाई अगस्ट २७ देखी २९ सम्म संस्थागत विकास तालिम [Organisational Development Training (OD Training]को आयोजना गरेको थियो ।
प्रशिक्षक प्रशिक्षण तालिम (TOT Training) सम्पन्न
आदिवासी तथा जनजाति गैरसरकारी संस्था महासंघ नेपाल (NGO-FONIN) ले विभिन्न आदिवासी तथा जनजाति संघ संस्थाहरुको प्रतिनीधिहरुलाई प्रशिक्षक प्रशिक्षण तालिम यहि मिति २०६६ असोज २४ देखि ३० गतेसम्म एक हप्ता सम्मको तालिम सम्पन्न गरेको छ । उक्त तालिमको उदेश्य विभिन्न संघ संस्थाबाट दक्ष प्रशिक्षक उत्पादन गर्ने रहेको थियो । जावलाखेल स्थित महिला विकास प्रशिक्षण केन्द्रमा सञ्चालित उक्त कार्यक्रममा १७ जना सहभागीताहरु रहेको थियो । उक्त कार्यक्रमलाई डम्मर लोहोरुङ र उत्तम उप्रेती ले सहजीकरण गर्नुभएको थियो ।
